mgr Marta Połeć
Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej, Uniwersytet Jagielloński

Kim są artyści uliczni?

Wśród artystów ulicznych spotkamy ludzi wykazujących się odwagą społeczną, pokonujących swoje słabości, niejednokrotnie mających sposób bycia alternatywny do – dominującego w kulturze popularnej – konsumpcyjnego stylu życia. Co ciekawe, w ich gronie znajdziemy na przykład rekordzistów Guinnessa, którzy swoje niesamowite umiejętności szlifowali latami właśnie podczas występów w przestrzeni miejskiej. Uliczni performerzy mogą nas rozbawić, wzruszyć, wprawić w refleksję, zadumę, podziw, a nawet w osłupienie i niedowierzanie. Słynna na całym świecie kanadyjska grupa Cirque du Soleil, tworząca zapierające dech w piersi spektakle, została założona w 1984 roku właśnie przez byłych artystów ulicznych.

Artysta uliczny to pojęcie na tyle szerokie, wciąż niezdefiniowane i niejednoznaczne, że nie dziwi fakt, jak niewielka w społeczeństwie jest świadomość na temat występów ulicznych i ich specyfiki. Rozważania te należy zacząć od doprecyzowania, że w odniesieniu do występów ulicznych, w kontekście działalności kulturalnej mówimy przede wszystkim o artystach performatywnych, dających pokazy w zurbanizowanej przestrzeni miejskiej. Działalność performerów polega nie tyle na samym tworzeniu czegoś, co ma namacalną formę i trwa jeszcze (a może przede wszystkim) po zakończeniu procesu twórczego, ile na prezentowaniu czegoś, przedstawianiu pewnej historii, nawiązywaniu interakcji z ludźmi i dostarczaniu im różnorodnych wrażeń. Koncentruje się więc na działaniu artystyczno-rozrywkowym, niekoniecznie pozostawiając po sobie jakąkolwiek materialną formę już po jego zaprzestaniu.

Tancerze breakdance na Długim Targu w Gdańsku. M. Połeć, 2017.

Tancerze breakdance na Długim Targu w Gdańsku. M. Połeć, 2017.

Występy uliczne są zjawiskiem typowo miejskim. Artystów ulicznych spotkamy przede wszystkim w większych miastach – na ich centralnych obszarach: starych miast, głównych placów i deptaków, w miejscach przecinania się głównych pieszych ciągów komunikacyjnych. W tym przypadku mamy do czynienia z niezależnymi, niezrzeszonymi czy niezorganizowanymi artystami ulicznymi, którzy jednak niejednokrotnie muszą zalegalizować swoją działalność, uzyskując na nią zgodę od władz miasta i regulując określoną zapłatę. Tego rodzaju występy w przestrzeni publicznej możemy oglądać najczęściej przy sprzyjających warunkach atmosferycznych głównie w sezonie wiosenno-letnim, ale także podczas świąt narodowych, miejskich uroczystości czy okolicznościowych imprez: festiwali i jarmarków. W przypadku wydarzeń organizowanych przez władze miasta, instytucje kulturalne bądź w ramach inicjatyw prywatnych, częściej możemy zobaczyć formalne grupy artystyczne, zajmujące się występami ulicznymi jedynie okazjonalnie; znacznie rzadziej decydujące się na niezależne występy uliczne.

Grupa performerów 'Living Statues Project', występująca w ramach V Ulicznego Festiwalu Osobliwości w Szamotułach. M. Połeć, 2017.

Grupa performerów ‘Living Statues Project’, występująca w ramach V Ulicznego Festiwalu Osobliwości w Szamotułach. M. Połeć, 2017.

Oglądając uliczne pokazy, warto zastanowić się: kogo rzeczywiście możemy określić mianem artysty ulicznego? Czy konkretna działalność zalicza się do jednego bądź kilku z rodzajów sztuk: muzyki, tańca, teatru, nowego cyrku czy plastyki? Oprócz muzyków, tancerzy, akrobatów czy iluzjonistów, na ulicy spotkamy również żywe rzeźby, artystów tworzących pokazy ogniowe, aktorów ulicznych, osoby prezentujące football freestyle,  portrecistów i karykaturzystów, a także inne, mniej popularne różnorodne twórcze aktywności. Bez wątpienia jednak, w kontekście nauk o organizacji i zarządzaniu, wiele z tych osób zajmuje się przedsiębiorczością kulturalną w przestrzeni publicznej, mając okazję zaprezentować się przed większą publicznością w niezwykle wymagających i nieprzewidywalnych warunkach ulicznej „sceny”. Dążą przy tym do osiągnięcia zysku i promowania swojej działalności, prezentując własne, oryginalne kreacje z pogranicza sztuki i rozrywki, zaś dzięki nim otrzymując od widzów wolne datki.

Gitarzysta Imad Fares, grający na ulicy Szewskiej w Krakowie. M. Połeć, 2014.

Gitarzysta Imad Fares, grający na ulicy Szewskiej w Krakowie. M. Połeć, 2014.

Przykładem naprawdę niesamowitego artysty ulicznego, wykonującego pokazy football freestyle, jest Gwinejczyk Iya Traoré. Traoré jest trzykrotnym rekordzistą Guinnessa, wystąpił dotychczas w ponad 40 krajach, można go było również obejrzeć w jednym z teledysków Shakiry. Podczas swoich występów pod paryską Bazyliką Sacré-Cœur, w akompaniamencie muzyki prezentuje różnorodne triki z wykorzystaniem piłki. W punkcie kulminacyjnym pokazu wspina się na uliczną latarnię i zawisa na niej, przez cały czas wykonując akrobacje z piłką. Chociaż turyści siedzący na schodach pod Bazyliką przyszli tam zapewne, żeby obejrzeć ze wzgórza Montmartre cudowną panoramę Paryża, w chwilach swoich występów Iya Traoré wydaje się zupełnie bezkonkurencyjny. Co rzadko spotykane wśród ulicznych performerów, każdej osobie podchodzącej po występie, żeby wrzucić do kapelusza datek, Traoré w podziękowaniu uściska dłoń.

Iya Traoré wykonujący akrobacje z piłką na paryskim Montmartre. M. Połeć, 2017.

Iya Traoré wykonujący akrobacje z piłką na paryskim Montmartre. M. Połeć, 2017.

Oczywiście, nie wszystkie występy uliczne są tak spektakularne i porywające. Mimo, że ludzie często przechodzą obojętnie obok artystów występujących w przestrzeni miejskiej, warto nieco głębiej zastanowić się nad ich działalnością. Coś, co pozornie wydaje się łatwe, na ulicy niejednokrotnie wymaga wysiłku, konsekwencji, odwagi, zaś życzliwy i kulturalny obiór ze strony ludzi, którzy zazwyczaj zupełnym przypadkiem stają się widzami pokazu, niewątpliwie te starania ułatwia. Warto zwrócić uwagę na fakt, że dla performerów występy w przestrzeni miejskiej są zwyczajnie ważne: pozwalają im rozwijać umiejętności i talenty, ośmielać się w kontakcie z nieraz ogromną publicznością, zdobywać pieniądze na życie. Niezależnie od rodzaju prezentowanej sztuki, występy artystów ulicznych niosą pewne przesłania i metaforycznie opowiadają historie: historie miejsc, ludzkich problemów i radości, porażek i sukcesów, a także pragnień i marzeń, których nie wszyscy mają odwagę realizować.

Występy uliczne to zjawisko sięgające wielowiekowej tradycji, stale obecne, mimo iż podlegające wielu zmianom. W ostatnich latach zainteresowanie artystami ulicznymi wzrosło między innymi na skutek udziału wielu z nich w telewizyjnych programach typu talent show. Pomimo wciąż płynnego pojęcia ulicznego artysty i jego działalności, badacze z zakresu antropologii, socjologii czy urbanistyki dostrzegają pozytywny i istotny wpływ występów ulicznych między innymi na funkcjonowanie przestrzeni miejskiej, działania na rzecz lokalnego dziedzictwa kulturowego, relacje międzyludzkie, debatę społeczną, a także szerzenie dostępu do różnorodnych form kultury.